રોગ

તું તો ભાઈ ભાડિયાત ઘણો માથાભારે;
ન સચવાતા ભાગમાં મકાનના,
થોડું તને પેસવા દીધેલ,
અથવા ઘણું ખરું, તું ધારાર જ ઘૂસી ગયેલ,
એવો પચાવી જ પડે છે કાળક્રમે તું તો,
સઘળા જ હિસ્સાઓ મકાનના।
મનમોજ કદી, કદી આળ પંપાળ આળસ તણી,
એ જ ફક્ત ભાડું નજીવું ચૂકવે તું,
ને સામે લાદે ખર્ચ સમારકામનો
અધધ !!!
પરંતુ રહી જ જાય છે,

ગમે તેટલા જીર્ણોદ્ધારને અંતેય,
પેઠેલા બગાડની ચાડી ખાતાં નિશાન;
કુરૂપતા, પાયમાલી, પરિતાપ અને ઉદ્વેગ;
પાન ખાઈને પિચકારીઓ છોડી, તેં
ગંદી કરેલી દીવાલો જેમ,
મલિન કરી નાખે છે માંહ્યલાને પણ.
હજાર નુસખા અજમાવી,
તને ધક્કાઈને કાઢી મૂક્યા બાદ પણ,
રહે છે દહેશત દિલમાં, તારી ફેર ઘૂસણખોરીની!
વળી શું ખબર, જતાં જતાં તેં પાડી દીધું હોય,
ભવનના કયા ભાગમાં,
કદીય ન પુરાય એવું બાકોરું!
જે પ્રથમ અશક્તિ, ને પછી આણી દે અંત અકાળે,
અણમોલ એવી ઈમારતનો!
ભમતો રહે છે ભય, ભીતર ભવનની;
રખેને ભાગ્યે આવે કોઈ ભાડિયાત આવો માથાભારે!

Categories: Uncategorized | 10 Comments

આંગળિયાત

ચેષ્ટા મનભાવન એ, મસ્તિષ્ક તણી;

સંઘરવી, ને સંભાળવી  યાદો અળવીતરી!

સાંબેલાધાર, ગરજતા મેહુલિયે;

હળવી હેલીએ કદી નેવેથી ટપકે।

આવી ચડે એ,
ખાસ કશા યત્ન

વા પ્રયોજન વગર;

માર્યા કરે સાંધા જેમ, કાવ્ય-કડીઓને

સાધક શબ્દનો કોઈ,

મરજાદ મિસરાની નિભાવ્યા વગર.

લઈ છૂટાછેડા એક કાળગૃહથી,

કરતી રહી છે ગઠબંધન જિંદગી,

બીજા કાળગૃહ સાથે;

પણ, ગત ગાંઠોની નિશાનીઓ સમી,

આ યાદો સદા

કોટે વળગીને રહે છે,

આંગળિયાત પેઠે !

Categories: Uncategorized | 3 Comments

ખુદા

તવ અભિરુચિ, તવ આદેશ,
તવ મિજાજ ને તવ વર્ણનોભર્યા,
ગ્રંથના ગ્રંથ ઉથલાવ્યા પછીયે,
શમતી નથી મુજ જિજ્ઞાસા હજીયે;
કે ન્યાય તણા એ દિવસે, જયારે
વ્યર્થ ઉધામા સઘળા, સંસાર તણા
પડશે થાળે;
અને સન્મુખ હોઈશું, માત્ર તું અને હું!
ત્યારે રહસ્ય કેરા નેપથ્યની પેલે પારથી
કેવા સ્વરૂપે સાક્ષાત થઈશ તું મુજને, ખુદા?

અમથી જ કરું કલ્પના;

હોઈશ તું કદાચ મુજ માવતર સમો,

જેઉએ મમ નબળાઈઓ, નાફરમાનીઓ,
ક્ષતિઓ, વળી કૃતઘ્નતાઓ, એ તમામે તમામને,
નિજ હૃદય મહીં ધરબી દઈ

જેમણે સદાય વાત્સલ્યવર્ષાએ મને ભીંજવ્યે જ રાખી હો!

વા, મુજ સંગી મિત્ર સમો સહજ દૃશ્યમાન થઈશ તું,
જેનો સંગ જો કરું, તો આનંદ જ આનંદ;
ને જો રહું અલિપ્ત, તો જીવન  ભલે ચાલતું રહે,
કિંતુ રસથાળ જાણે સબરસ વિહીન હો!
કદાચિત્ હોઈશ તુંય, રબ,
મુજ સાખપડોશી સરખો,
મૂલવે જે મને મુજ વાણી-વર્તન-વ્યવહારે,
ને થાય મુજ પહેલો સગો;
કિંતુ રખે ને આચરું જો પાડોશીધર્મથી વિપરિત કૈં,
તો  મુજ પ્રતિ તુર્ત જ ગમગીન થઈ જતો !

શું તું હોઈશ મુજ એ સેવિકા સમો?
કે મુજ આરામ કેરો થાય સામાન એ,
વળી અગણિત ઉપકાર એના મુજ પરે,
ને ચૂકવું હું બદલામાં ક્ષુલ્લક દામ જે,
હોયે મુજ કર્તવ્ય ને અધિકાર  તદ તણો;
હોઈશ કદાચ તું, મુજ આવાસ તણા સંતરી સમો ,
મુજ ભણી વા મુજ થકી થતા
વૈધ-અવૈધ આવાગમન ઉપર
ચાંપતી નજર જેની હરદમ હો!
યા પછી ભલા હોઈશ, તું મારા માલિક,
મુજ  સાસુજી સમો!
રિઝાઈ જાય જે ફક્ત એટલી અમથી વાતથી,
કે સંતોષતી રહું અહમ્ એનો
ને પડતો બોલેય ઝીલું ,
વળી રાખું ભીતરે ભીતિય એવી કે
“સુખો તમામ મુજ સંસાર કેરાં
પ્રતિકૂળ બને પલભરમાં
જો વક્ર્દૃષ્ટિ એની હો !!”
મન કહે, હોઈશ તું, મુજ બાળ સમો,
તાકે મને જે આશથી,
નિહાળું હું, વા સોડમાં લઉં વ્હાલથી,
એની જ જાણે એને ગરજ હો,
કિંતુ, સાન્નિધ્યમાં જેના ભાસે મને,
થયો હોયે મારો જ આતમ અધિક પરિતૃપ્ત હો!
કે પછી હોઈશ તું, મારા ખુદા,
કૈક મારા જ  જેવો?
મારા એ ‘હું’ જેવો
જેને મારી જ અતિ ચિંતા,
સૌથી વધુ જે ચહે, મુજને,
સર્વાધિક જે  કળે, ને
કુશળક્ષેમ જે પ્રથમ મારું જ ચહે,
ચેષ્ટા, મારા એ મુજની ,
વળી, સાવ જાણે સહજ હો !
પડદાઓની પેલે પારથી,
મુજ કર્મો કેરા સમસ્ત હિસાબ લઈ,
મુજ તુચ્છ વળી પતિતને જે થશે સાક્ષાત્,
હે સર્વવ્યાપી,  નિરંજન, નિરાકાર, તુજ તણું
કોણ જાણે કેવું તારું એ રૂપ હો !

Categories: Uncategorized | 6 Comments

પાંપણોના ઉંબરે દૃષ્ટિ

અને દીવાની જ્યોત વિલાઈ ગઈ;

પ્રકાશની જમીન ઉપર અંધકારના ફણગા ફૂટી નીકળ્યા.

તિમિરના વિસ્તરતા વનમાં

ટેવાઈ જશે આંખો પણ,

ને ભૂલી જશે કે કીકીઓના ક્યારામાં

દૃષ્ટિની વાવણી પણ થયેલી છે !

ધુમાડો બુઝાએલી જ્યોતનો,

ગણગણતો રહેશે, કોઈ તમરાની માફક,

એક વિચિત્ર  ગૂંગળામણ;

દીવાની ગેરહાજરીને સતત સ્મરાવતી

એ તેજ ધૂમ્રસેર, સર્જતી રહેશે;

નેત્રોના નેપથ્યે રૂંધાઇને રહી ગયેલ

દૃષ્ટિમાં બેચેનીનાં વમળ;

અંધકારના ઓળા સાથે અફળાઈ અફળાઈને પણ,

ઓટ  અને અજંપાથી અધિક, કંઈ જ નહિ આણી શકે જે;

ઊભી ઊભી ત્યાં, પાંપણોના ઉંબરે જ, દૃષ્ટિ એ,

વીણતી રહી જશે પદચિહ્નો,

આંસુડાંનાં  મોટાં મોટાં ડગ ભરતાંક વહી જતા

જિંદગીના એ તેજોમય ટુકડાનાં;

રોકવા માટે જેને, શક્ય નથી હવે

લાલચ પણ આપવી, પ્રકાશની ….

કે દીવાની જ્યોત તો વિલાઈ ગઈ !

 

અન્વય 
કોઈ  નિષ્ઠાવાન, દીર્ઘદૃષ્ટા મહામંત્રી, કે  જેણે પ્રકાશ રેલાવતા દીપક સમાન રાજા સાથે પણ કામ કર્યું હોય અને હવે  એ દીપકના બુઝાયા બાદ દીવાતળે અંધારા જેવા એના અનુગામીઓ સાથે પણ જેને  પનારો પડ્યો હોય, એની મનોવ્યથા અને વિવશતા સાથે આ કાવ્યનો ભાવાર્થ કદાચ સચોટ બંધબેસતો આવે. ના, ના એ માટે કઈ પૌરાણિક જમાનાનો જ  સંદર્ભ કલ્પવો જરૂરી નથી, આ ઘટના તો મેનેજમેન્ટ અને મુત્સદ્દીગીરીના મામલે વિશ્વ ફલકથી લઈને નાનકડા કુટુંબ જેવા માઈક્રો યુનિટમાં પણ ઘટતી જોવા મળી જાય છે.
“પાંપણોના ઉંબરે દૃષ્ટિ”…..

શીર્ષકમાં જ એક રૂંધામણ આકાર પામી છે. દૃષ્ટિ, કે જેનો સ્વભાવ અને કર્મ જ વિસ્તરી જવું હોય, એનું પાંપણોના ઉંબરે ઉભા રહેવું કેવું?
પાંપણની બહાર વિસ્તરે એ જ દ્રિષ્ટિ બાકી તો અંધાપો। પણ ઘણી વાર આપણે અનુભવીએ છીએ કે અંધકારભરી રાતે દીવાની જ્યોત હોય તો જ આંખો પોતાનું કાર્ય કરી શકે છે . જો કોઈ કારણે દીવો  ઓલવાઈ જાય તો કંઈ આંખો દૃષ્ટિહીન થઇ છે, એવું નથી હોતું પણ , એ પછી ફેલાઈ જતો અંધકાર દૃષ્ટિ માટે અકળામણ ઊભી કરે છે. કૈક દૃષ્ટિગોચર તો થાય, એવો તલસાટ પણ અનુભવે નેત્રોના નેપથ્યે રહેલી દૃષ્ટિ। દ્રષ્ટિના  દૂરગામીપણાનો  તો શું, એના હોવાપણાનો પણ કઈ અર્થ રહેતો નથી; અંધારાના રાજમાં ! અને પછી આંખો ટેવાઈ જાય છે અંધકારથી જ, કારણ કે દ્રષ્ટીનું માપ અને  માન બંનેને પ્રકાશનો સાપેક્ષ જોઈએ। દીવો વિલાઈ જાય પછી જે ધુમ્રસેર હવામાં રહી જાય છે, એ યાદ અપાવતી રહે છે કે દીવો જ્વલિત હતો, ત્યારે બધું પ્રકાશ, પ્રકાશ હતું અને કીકીઓના ક્યારામાં દ્રષ્ટીનું હોવું સાર્થક હતું। પણ  અખૂટ અંધકાર સાથે અફળાતાં, અફળાતાં  દૃષ્ટિમાં ઓટ આવી જાય છે અને આંખોને અજંપો જ મળે છે. મન યાદ કરી ઉઠે છે,

જીવનકાળના એ ટુકડાને જે પ્રકાશમય  અને જળહળ  હતો. પણ હવે તો મોટાં મોટાં આંસુ જ સરી રહ્યાં છે, જાણે એ આંસુ ડગલાં છે, વહી જતાં  એ ઉજાસવાળા સમયનાં ।
ઘણીવાર ઘણી પરિસ્થિતિઓને  આપવા માટે હકારાત્મકતાની લાલચ પણ બચતી નથી, યાદવાસ્થળીના ભાગ્યમાં વૃંદાવન બનવું શક્ય ન જ બન્યું એમ……

 

Categories: Uncategorized | 6 Comments

क़लम का काबा

मेरी क़लम का काबा है वो;      
जिसके अशआरों के दरमियाँ तवाफ़ करते हैं , 
अल्फ़ाज़ ढूंढते हुए मेरे बयां के मायने. 
जिसकी तहरीर ओ जोश ए बयानी  से 
सीखा है  मैंने सोचने का सलीक़ा अकसर,
जैसे आयत ए फ़ुरक़ान में हम जीने का ढंग ढूंढते है. 
जिसकी जानिब से आये क़लाम पे
ठहरना दीद ओ दिमाग़का, 
कुछ युँ वाजिब सा है; 
बांग की आवाज़ पे 
नमाज़ी का जैसे  सजदा रवां होना। 
मेरी कलम का क़ाबा है वो ज़हन, 
जिसके पैकर का नाम “गुलज़ार” है ! 
जिसकी नज़मो को पढ़ते हुए, सराहते हुए ;
मुमकिन है, कभी शौक़ीन ओ तालिबान ए सुखनमें मेरा शुमार हो जाए  ! 
जैसे हज करने से महज़ बंदा कोई 
हाजी ओ मुसलमां माना जाए!
 
 
अशआर = रचना 
तवाफ़ =परिक्रमा 
अल्फ़ाज़ = शब्द
 बयां = अभिव्यक्ति 
आयत ए फ़ुरक़ान = क़ुरान की आयात
तहरीर = सर्जन
जोश ए बयानी  =अभिव्यक्ति का सामर्थ्य
जानिब = उस तरफ से
दीद = दृष्टि
बांग = अज़ान
पैकर = शरीर
गुलज़ार = उर्दू के जाने माने शायर
शौक़ीन ओ तालिबान ए सुखन =  कला के शौक़ीन और जिज्ञासु
शुमार होना = समाविष्ट होना
Categories: urdu/hindi poetry | 2 Comments

ये पहाड़

नशेबाज़  हिप्पियों की टोली से लगते हैं ये पहाड;

लम्बी लम्बी  डाढी,  मूछ ;

 लम्बे लम्बे बाल;

माथे पर, गले में  और हाथों में 

न जाने क्या क्या पहने;

चिलम  फुंकते हुए, सुबह शाम

धुऐं में सने रहते हैं.

सूरज भी यूं निकलता है यहाँ,

जैसे नशे में धुत शराबी कोई

लडखडाता हुआ

गलियों से गुज़रता हो।  

नशीली आंखोंवाली रक्कासा सी मलूम पड़ती हैं

ये वादीयाँ  ; 

जाने वो पहाड़ों से लिपटी हुई हैं, या

पहाड उनकी आग़ोश  में खोये  हैं ?

ऊँचाइयों और ढलानों से गुज़रते रास्ते,

कुछ यूँ मदहोश लगते हैं, जैसे 

मदभरे सुर, किसी रक्कासा के गले से निकलें। 

कश पे कश फूंकते हुए 

नशेबाज़ हिप्पियों का अड्डा सा जमा है; 

इन पहाडों और वादीयों की संगत में बैठकर; 

लगा ही लिया एक कश, मैंने भी ताज़गी का!!

Categories: Uncategorized | 3 Comments

કાળોતરા કેરા ઝેરી દાંત

ધસ્યો આવે છે કાળ
મુજ ભણી,
ઝેરી કો’ નાગ સરીખો !
અથડાતી, હાંફતી હું
ભાગતી રહું છું,
ઝેરશા પ્રશ્નોભરી
એની ફણાથી દૂર.
ગોળ ફરતી આ  ધરા મહીં
ક્યાંય ખૂણો કોઈ
એવો નથી જડતો;
થંભીને ઘડીક જ્યાં,
લઈ શકું શ્વાસ એક “હાશ” તણો,
કદી તો લઈને ભરડો
નિત્યક્રમની નિરાંત ફરતે,
બેસી રહે છે એમ,
ફણા  ફેલાવીને
વિષધર એ,
કે લાગે, નિશ્ચિત જ,
એ કાળસર્પ
ઓકશે મારી ઉપર હળાહળ વિષ
ઉભરતા જીવનપ્રશ્નો તણું !
અને ઢળી જ પડીશ
બનીને મૃતપ્રાય,  હું.
સહસા, તહી જ;
બજી ઊઠે છે મહુવર એક,
અતિ કરુણામય  સૂરમાં;
જેથી સંમોહિત થયેલો કાળસર્પ
ભૂલી ડંખ દેવાનું મુજને,
સરકવા લાગે છે દિશા ભણી
એ દયામય નાદ તણી;
અને મદારી એ એક,
જે સઘળાય જીવોનો સર્જનહાર;
તોડી લે છે,
એ કાળોતરા કેરા ઝેરી દાંત

Categories: Uncategorized | 3 Comments

અભિન્ન (લતાબેન હિરાણી લિખિત રસદર્શન સાથે)

મા, તવ વાત એક યાદ આવી,
ઘણીક વાર કહેતી જ તું મુજને લાડમાં;
કે તવ સમ ન કરી શકે કો’
વહાલ મુજને,
કે ન મુજ દેખભાળ યા ચિંતા કરી શકે –
ઇચ્છા-અનિચ્છા,
આરામ અને ઉચાટ મારા;
તવ સમ ન કદીય કોઈ કળી શકે !
જીવનભર આ વાત કહેતીક એવી,
મુજ ચહુદિશ તું જ વર્તાઈ રહી છે, મા !

તો વળી, આ મોટપણે પણ ઘૂમી રહ્યું છે,
માત્ર મુજને જ નિજની ધરી ગણી,
 

તુજ એ જ વહાલનું અન્ય એક સ્ત્રીસ્વરૂપ,
નિજ ભાલ ઉપર મુજ નામનો
લાલ એક ચંદ્ર લઈ, અને
જે સજે છે શણગાર સોળ
મુજ નામ ઓચરી !

 
એય વળી વદે એવું જ
કે એના સમ ન કરી શકે કો
વહાલ મુજને !
 

 કે ન મુજ દેખભાળ યા ચિંતા કરી શકે –
ઇચ્છા- અનિચ્છા,
આરામ અને ઉચાટ મારા;
એના સમ ન કદીય કોઈ કળી શકે !  
મા, તારી તત્પરતા હતી કે
ઊગતા સૂર્ય સમા મુજને,
મધ્યાહ્ને ઝળહળતો ક્યમ કરીને નિરખવો !

 
અને એ મક્કમ એવી કે,
મધ્યાહ્નના ધોમધખતા તાપ અને
સંધ્યાની ઝાંખપે કે અસ્તકાળના અંધકારોમાંય
મુજને કદીય એકલો ન મૂકવો !

 
મુજ ગૃહને સંવારવા દિનરાત મથતી,
નિહાળી એને ત્યારે જ મને ખરું ભાન થયું, મા
કે હું જે આમ ટટ્ટાર ઊભો છું
અને ગ્રીવા મારી સદા ઊંચી રહે છે,
એવું કંકાલ મુજ ઘડવા કાજ,
કેટલાં હાડ તુજ તેં ગાળી નાખ્યાં હશે !

 મા, તેં તો ક્યાંક સંતાડ્યું હતું મુજમાં સઘળું તુજ સમ;
પણ તોય કોણ જાણે એણે શી રીતે,
ગોતી લીધું એને વા એને જડી ગયું
અસ્સલ એ જ સઘળું !
 

એક, તું જે મુજ મા અને દુજી ભાર્યા એ મુજ તણી;
અહો, કેવી લીલા તમ ઉભય સ્નેહમૂરત તણી,
કે જીવી રહ્યો છું તમ બેઉને, અભિન્ને
અને શ્વાસોચ્છ્વાસ તણા અવિરત આવાગમને !

 

રસદર્શન

શ્વાસ અને ઉચ્છ્વાસ સમી બે સ્ત્રીઓ, જીવનના અભિન્ન પહેલુ સમી બે સ્ત્રીઓ સાથે વણાયેલા સ્નેહ સંબંધનો અને એમાં પમાતી પરિપૂર્ણતાનો આકંઠ અનુભવ એક પુરુષ દ્વારા આ કાવ્યમાં બે કાંઠે વહે છે. એક પુરુષના જીવનમાં માનું સ્થાન જે હોય એ આ રચનામાં ખૂબ મધુર રીતે વર્ણવાયું છે. માતા પ્રત્યે પુત્ર ભારોભાર ભાવથી ભર્યો છે. માએ એની કેવી અને શી કાળજી રાખી છે, એ સમજવા વિશે એ ક્યાંય ઊણો ઊતર્યો નથી. કેટલી સરસ રીતે આ વાત પુત્રના મુખમાં મુકાઈ છે !

હું જે આમ ટટ્ટાર ઊભો છું
અને ગ્રીવા મારી સદા ઊંચી રહે છે,
એવું કંકાલ મુજ ઘડવા કાજ,
કેટલાં હાડ તુજ તેં ગાળી નાખ્યાં હશે !

માત્ર માની કાળજી જ નહીં, માતાની જે ભાવના છે કે પોતે પુત્રને જે લાડ લડાવ્યા છે, જે વ્હાલથી ભીંજવ્યો છે એવું વ્હાલ કોઈ ન કરી શકે કે પુત્રની ઇચ્છા-અનિચ્છા, આરામ-ઉચાટ પોતાના જેટલું બીજું કોઈ ન સમજી શકે એ પણ એને યાદ આવે છે. કોઈક અપવાદો બાદ કરતાં વિશ્વમાં પ્રત્યેક માતાની આવી જ લાગણી હશે ને !! હા, સંતાન મોટાં થયા પછી આ સમજી નથી શકતા કે બધું ભૂલી જાય છે એ વાત જુદી.. કોઈકને આમ, આ કવિતામાં વર્ણવ્યા મુજબ યાદ રહે છે પણ ખરું.. પરંતુ અહીંયાં કવિતામાં એ સાધ્ય નથી.

હવે પુત્ર એક પતિ બન્યો છે અને એના સ્મરણમાં ઊપસે છે, ભાલે પોતાના નામનો લાલ લાલ ચંદ્ર લઈને, પોતાના નામના સોળ શણગાર સજીને, પોતાનું ઘર સજાવતી અને સદા પોતાના માટે તત્પર એવી નિજ ભાર્યા – પોતાની પત્ની, જેનું જીવન પોતાની આસપાસ જ ઘૂમી રહ્યું છે. આ સ્ત્રીનો પણ એ જ હકદાવો છે કે પતિને મારા જેટલું વ્હાલ કોઈ ન કરી શકે, એના સુખદુખ પોતે જેટલા સમજે છે, એટલાં કોઈ ન સમજી શકે. એની જેટલી કાળજી પોતે કરે છે એટલી બીજું કોઈ ન કરી શકે !

પુત્ર યાદ કરે છે કે માતાએ પોતાના બાળપણમાં શિર પર શીળું છત્ર ધર્યું ને આંગળી પકડી શૈશવનાં એક પછી એક પગથિયાં ચડાવી યુવાનીના મુકામ સુધી પહોંચાડ્યો. પોતાના પુત્રને સૂર્યની માફક ચારે તરફ ઝગમગતો જોવાની માતાની હૃદયની અભિલાષા હતી તો એના જીવનની આ બીજી સ્ત્રી, એની પત્ની કે જે પતિના સારા-નરસા સમયે કદમથી કદમ મિલાવીને ઊભી રહી છે અને જેના રોમેરોમની ઝંખના છે કે પતિની કાળજીમાં ક્યારેય ચૂક ન કરવી કે જીવનસંધ્યાની ઝાંખપેય એને કદી એકલો ન મૂકવો, સાત ફેરાનો સાથ છેલ્લા શ્વાસ સુધી નિભાવવો….

પુત્રને આશ્ચર્ય છે કે જે માતાએ ઝંખ્યું એ જ પત્નીએ પણ પ્રાર્થ્યું. જે માતાએ વહાવ્યું એ જ પત્નીએ પણ પમાડ્યું. એક બાજુ માતા ને બીજી બાજુ પત્ની. ભાવનાના દરિયાની ભરતી બેયમાં સરખી !! માતાએ પુત્રના અસ્તિત્વમાં જે સંતાડી દીધું હતું એ સઘળું અસ્સલ એ જ સ્વરૂપે પત્નીને આસાનીથી જડી ગયું !! સ્નેહની આ કેવી લીલા !! પુત્ર આ બંને સ્નેહના સાગરને જીવી રહ્યો છે..એને બંને અભિન્ન લાગે છે શ્વાસ અને ઉચ્છ્વાસ સમ..

કાવ્યની ભાષા એના ભાવને એકદમ અનુરૂપ છે. ‘તણા, વા, તુજ, કાજ, તવ સમ,, દુજી, ચહુદિશ’ જેવા શબ્દો કાવ્યસાહિત્યમાં હજુ આધુનિક યુગના પગરણ થતાં હતાં ત્યારના સમયની મધ્યયુગીન યાદ અપાવી દે.

સ્ત્રીનો સ્નેહ જ્યારે એની બુલંદીએ પહોંચે છે ત્યારે સંબંધોનાં સઘળાં પડ ખરી પડે છે. સ્રી સ્નેહના સર્વોત્તમ શિખરે કે હૃદયની અતલ ઊંડાઈએ પહોંચે છે ત્યારે એના માટે પોતાની વ્યક્તિની કાળજી રાખવી, એના માટે દિવસ-રાત એક કરવાં, એનાં સુખદુખ માટે જાત ઓગાળી દેવી, ગમે એવા કપરા સંજોગોમાંયે એનો સાથ ન છોડવો.. માત્ર અને માત્ર એનામય બની રહેવું અને પોતાના અસ્તિત્વનું વિસર્જન કરી દેવું એ જ એનું જીવન બની રહે છે. પછી ત્યાં માતા કે પત્નીનો ભેદ નથી રહેતો.

જીવનના આધારસ્તંભ સંબંધની અપ્રતિમ મધુરતા લઈને આવી છે આ કવિતા. માત્ર મીઠાશ જ નહીં, એક પરિપક્વ સમજ લઈને આવી છે આ કવિતા. આપણે જાણીએ છીએ કે આ કાવ્યની રચયિતા એક સ્ત્રી છે પણ પુરુષના મુખમાં આ વાત મૂકી એ શું સૂચવવા માગે છે ? આશ્ચર્ય પણ થાય કે આવી લાગણી પુરુષ સેવી શકે !! અહીં એક પુરુષના મનની ભાવનાનું જે કલકલ ઝરણું વહે છે એ આપણા સમાજે સ્થાપેલા પુરુષના વ્યક્તિત્વ, એની પ્રતિમાને ક્યાંય તોડીફોડી નાખે છે. માતા અને પત્નીના સ્નેહની ધારામાં સમાન રીત ભીંજાઈ શકતો, એમનું સમર્પણ સમજી શકતો, બંનેની ભાવનાને ન્યાયી શકતો અને વળી વ્યક્ત પણ કરી શકતો પુરુષ દીવો લઈને શોધવા જવો પડે. અલબત્ત આ કવિતા છે, કલા છે અને કલાનો એક ઉદ્દેશ એની રમણીયતા ચૂક્યા વગર, સમાજને એક દિશા સૂચવવાનો પણ ખરો !!

ચારેબાજુ નજર કરીએ તો શું જોવા મળે છે ? પત્ની અને માતા વચ્ચે ભીંસાતો પુરુષ એક સામાન્ય બાબત છે. પત્નીને વધારે મહત્વ આપીને માને તરછોડતો કે માતાની સામે પત્નીને અવગણતો પુરુષ… આ બધી જીવનની સચ્ચાઈ છે. આ પરિસ્થિતિમાં માત્રાભેદને લક્ષ્યમાં લઈએ તો કેટકેટલાં રૂપો ખૂલતાં જાય !! કલા જ એક આદર્શ પરિસ્થિતિ ચીંધી શકે.

સંબંધોની દુનિયા અત્યંત આંટીઘૂંટીથી ભરેલી છે. એનાં નરવાં ને વરવાં રૂપોથી જીવન ભરેલું છે. જીવનના પહેલાથી છેલ્લા શ્વાસ સુધી સંબંધોનાં સીધાં ને આડકતરાં રૂપો અને અસરોમાંથી સૌને પસાર થવું પડે છે, જેનો કોઈ વિકલ્પ નથી. આપણા સમાજની જ વાત લઈએ તો કુટુંબોમાં એક પુત્ર કે પુત્રીના જન્મના કેટલા જુદા જુદા પ્રત્યાઘાતો મળે છે ! જ્યાં બાળક હજી સંબંધોની દુનિયાથી જ અજાણ છે !! ત્યારે આવી ઉદ્દાત ભાવના ભરેલા શબ્દો હૈયાને રાહત આપી જાય ને લોહીના લાલ રંગને ચમકાવી જાય.. થોડીક પળોય હૃદયને મળતી રાહત, એક ખુશીની લહેર… એ જ આ કાવ્યની સાર્થકતા છે. આ શબ્દો ચોક્કસ મનને ભીંજવી જાય છે. નમણા શબ્દો મનમાં એક નમણું ચિત્ર ખડું કરે છે જેને વારંવાર વાંચવાનું મન થાય. આવી ભાવના લઈને કાવ્ય ભાગ્યે જ રચાયું હશે. કોઈની જાણમાં હોય તો નીચે જરૂર જાણ કરજો.. એ મને આ કાવ્યની આ સૌથી મોટી ઉપલબ્ધી જણાઈ છે.

 રસદર્શનકાર પરિચય

લતાબહેન હિરાણી જાણીતાં લેખિકા અને આકાશવાણીનાં માન્યતાપ્રાપ્ત સાહિત્યકાર છે. તેમનો બ્લૉગ સેતુ (યંગ ઇન્ડિયા ફાઉન્ડેશન)બહુ જાણીતો છે. તેમની નિયમિત કૉલમ ‘દિવ્યભાસ્કર ની “મધુરિમા” પૂર્તિમાં વાંચીએ છીએ. ત્યાં પણ તેઓ રસદર્શનો કરાવીને વાચકોને કાવ્યરસપાન કરાવે છે. ઉપરાંત આદિત્ય કિરણમાં પણ ‘ટહૂકો કૉલમ’ છે.

શ્રી લતા હિરાણીનાં પ્રગટ થયેલાં પુસ્તકોમાંનાં મોટા ભાગનાં વિવિધ સંસ્થાઓ દ્વારા પુરસ્કૃત થયાં છે જે આ પ્રમાણે છે :

  1. ઉજાસનું પ્રથમ કિરણ’ (ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી, ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ પુરસ્કૃત, શક્તિ ઍવૉર્ડ)
  2. સ્વયંસિદ્ધા’ (ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કૃત)
  3. ધનકીનો નિરધાર’ (નવી દિલ્હી, રાષ્ટ્રિય સાક્ષરતા મિશન પુરસ્કૃત)
  4. ઘરથી દૂર એક ઘર
  5. પ્રદૂષણ : આપણી સમસ્યા આપણો ઉકેલ
  6. ભણતરનું અજવાળું
  7. ‘બિટ્ટુ વાર્તા કહે છે’ (બાળવાર્તાઓ)
  8. ‘લતા હિરાણીની મનપસંદ બાળવાર્તાઓ’
  9. ‘સંવાદ’
  10. ‘ગુજરાતના યુવારત્નો’

ઇ-પત્રવ્યવહાર સરનામું : lata.hirani55@gmail.com

http://webgurjari.in/2014/12/17/abhinn_munira-ami/

 

Categories: Uncategorized | 4 Comments

તારી તસ્વીર જોઈ !

કાલે મેં તારી તસ્વીર જોઈ,
જાણે તારી સાથે મુલાકાત થઈ !
ધાર્યું મેં, નવીન કોઈ ગઝલને દિશા મળી;
પણ આ શું ?
મનમાં કોઈ જ વિચાર નહિ,
ઉત્કંઠાઓ તણું હૈયામાં
કોઈ તોફાન પણ નહિ !!   
સંવેદનાતંત્રનો અણુએ અણુ  
નિર્મળ, શાંત અને સ્થિર;
જાણે સ્થૂળ મનોભાવો કશા સૂક્ષ્મની સમીપ;

નીરખી રહી હતી મારી દૃષ્ટિ  જયારે,
તસ્વીરને તારી;
બેચાર એ ક્ષણો મને
મારી આરાધનાની ચરમસીમાએ 
બિરાજેલી એવી ભાસી,
જયારે તારી ભૌતિક અનુભૂતિની ઝંખના સુદ્ધાં ખરી પડે,
અને રહી જાય માત્ર
લૌકિક  અને અલૌકિકના સાક્ષાત્કાર સમું કો વિરાટ વિસ્મય !
વછૂટ્યે તારાથી વર્ષો વહી ગયાં  ત્યાં; 
આમ અચાનક મેં તારી તસ્વીર જોઈ,
તો મને લાગ્યું જાણે તારાથી મુલાકાત થઈ;
તારી સાથેની  જેને હું  મુલાકાત કહું છું,
એ પણ તો એવી જ હોય છે ને
જાણે હોય મેં તારી તસ્વીર જોઈ !
 
 ગજબ છે આ કરામત, તસ્વીર પણ!!! કેમેરાને  ક્લિક કરો અને કશા પ્રત્યક્ષનું પ્રતિબિંબ ઝીલાઈ જાય ચિરકાળ માટે। પ્રિયજનોની કંઈ કેટલીય  છાયાઓ આમ આપણે સમેટીને રાખી લઈએ છીએ. પછી, સમય વહેતો જાય છે; ને એક યા બીજા, સારા યા માઠા  કારણોથી વહાલાઓને વછુટા કરતો જાય છે. પછી ક્યારેક, આમ વિસ્મરાયેલું વહાલું કોઈ, તસ્વીરોમાં જડી આવે ને બસ… એના આસપાસ હોવાનો અહેસાસ ઉભરી આવે છે। આ અહેસાસની તીવ્રતાનો  આધાર એ સ્નેહીજન પ્રત્યેના આપણા લગાવ અથવા મોહની પ્રગાઢતા ઉપર રહેલો હોય છે. અને એથી જ ઘણીવાર કોઈ પ્રિયજનની તસ્વીર જોયાથી જ  એની સાથે ગાળેલો સમય, તસ્વીર લીધા અનુસંધાનની ઘટનાઓની સ્મૃતિઓ, એનો વિયોગ, એની યાદ વગેરે એવું તો કંઈ કેટલુય જાણે ફરીવાર એવું ને એવું અનુભવી લીધાનો મનોભાવ જાગી જાય છે; જાણે એની સાથે સાક્ષાત મુલાકાત કર્યાનો સંતોષ જ પામી લેવાયો હોય!!
 
પણ સ્નેહીઓથી છલકતા સંબંધોના જામમાં એકાદ કતરો એવો પણ હોય, જે આપ જ તરસ્યો રહી ગયો હોય. એકાદ મોહ એવો પણ હોય જેને કોઈ વ્યક્તિ વિશેષની મુખાકૃતિમાં મઢીને આરાધ્યો તો હોય પણ એવા એ સ્નેહી ઉપરનું અધિકારક્ષેત્ર એની તસ્વીરોથી આગળ ક્યાંય ન હોય. ગુલઝાર સાહેબે શું ખુબ કહ્યું છે! कोई रिश्ता नहीं रहा फिर भी; एक तस्वीर लाज़मी सी है! એવા આરાધ્યની અચાનક જ હાથ લાગેલી તસ્વીર જોઈ મન એવું તો  હરખાઈ જાય, જાણે એ વિશેષ સાથે  મુલાકાત થઇ ગઈ હોય. પણ, મુલાકાત તો  એને કહી શકાય ને; કે  જ્યાં
બે વ્યક્તિઓ વચ્ચે પરસ્પર સાક્ષાત્કાર થાય, વાત વિનિમય થાય કે પછી, વિચારો અથવા માત્ર માનવીય હાવભાવો, કે  કમ સે કમ ઔપચારિક શિષ્ટાચારનું ય છેવટે આદાનપ્રદાન થાય!  વળી,  ભિન્ન ભિન્ન વ્યક્તિઓ વચ્ચે મુલાકાત પણ ત્યારે જ થાય છે ને  જયારે એ વ્યક્તિઓની એકબીજા સાથે કોઈ પણ પ્રકારની મીઠી અથવા કડવી નિસ્બત હોય? પણ જેને તમારા હોવાની, તમારામાં એના હોવાની કોઈ જાણ જ નહોય એવું; પણ તમને  અતિપ્રિય હોય, એવું એ જણ કોઈ; તમારી નઝર સમક્ષથી બસ પસાર થાય અને તમે એવા પુલકિત થઇ જાવ જાણે એની સાથે મુલાકાત જ થઇ હોય!! પણ જેમ  કોઈની તસ્વીર, જોતા હોવ તો માત્ર તમે જ એને  જોઈ રહ્યા છો,એ પોતે તો અજાણ, મૌન, પોતાના આપમાં જ હોય. તમારા એને નીરખવા, ન નીરખવા;  રૂબરૂ થવા, ન થવાની એને કોઈ જ દરકાર નથી હોતી।  એમ આવા ખાસ પ્રિય સાથેની એવી એ મુલાકાત પણ વાસ્તવિક રીતે તો એની માત્ર તસ્વીર જોયા સમાન જ બનીને  રહી જાય છે. નહિ?
 
Categories: Uncategorized | 4 Comments

સારું થયું આવી તું, ઈરા !

 

છાયા જ લઈ, બસ નિજ તણી,

ઈરા, ચિત્ર એક રચતાં હતાં;
હું અને પપ્પા તારા.

કેમ કરી રચીએ સુંદરતમ  ચિત્ર કો ?
અવઢવમાં એવાં અટવાયાં હતાં,
હું અને પપ્પા તારા.

 ઉપસી રહ્યું હતું ઠીક ઠીક

રેખાચિત્ર કો શ્વેતશ્યામ; લઇ

નૂતન કશી છટા તણો અવકાશ।

 

આવીને ત્યાં જ આયરાએ,

કરી દીધાં ચિત્ર આખાયમાં 

રંગો કેરાં છાંટણાં !

 

જીવંત બનિયાં એથી તો જાણે; 

ફૂલ, પાંદડાં, ઘાસ, તરુ;

ઝરણાં, પંખી ને પતંગિયાં !

 

પામી પરિતોષ ઈરા,

નાચી જ ઊઠ્યાં,

હું અને પપ્પા તારા !

 

થઈ ગયું હતું અમ ચિત્ર પૂર્ણ !

હોઈ જ શકે ન કાંઈ,

વિશેષ એથી  નયનરમ્ય !

 

પછી તો અમારા પારણે

પરોણો થઇ

આવી તું ઈરા !

 

તારા ઝળહળતા રૂપથી તો

અંજાઈ જ ગયાં,

 હું, પપ્પા તારા અને આયરા !

 

નિપજાવ્યું તેં અદ્ભુત;

અધિક અર્પીને

પરિપૂર્ણ અમ ચિત્રને;

 

પંખીડાંનો કલરવ,

પતંગિયાંની ઉડાઉડ;

અને ઝરણાંનો નિનાદ;          

 

તુષારબિંદુએ મઢેલું ઘાસ,

વળી વિહરતાં બાગમાં હરણાં

અને હંસલા-મોરલા કેરો વૈભવ !

 

સાથે મૂક્યું 

ક્ષિતિજ ઉપર બગિયાની આ, 

એક મેઘધનુષ !

 

નિશ્ચેતનને પ્રથમ ચેતના મળી, ને  

પછી ચેતનાને ઉલ્લાસ !

સારું થયું આવી તું, ઈરા !

 

બાળક્રિડા એથી થોડી

ઘરમાં અમારા 

રોજ રહેશે !

 

આપમેળે  જ

આયરા અમારી 

મોટેરી મનાશે !

 

અમ લાડકોડ સારું,

હશે હવે કોઈ; 

જે નિત્ય નાનું !

 

અને જીવનભર એવું બોલી પણ શકીશું;

”અમારી આ નાનકી છે !”      

હું અને પપ્પા તારા !   

 

 * ઈરા : મારી નાની દીકરી

* આયરા : મારી મોટી દીકરી

 

Categories: Uncategorized | 3 Comments

Create a free website or blog at WordPress.com.